Հայոց պատմություն․ Ավատատիրության հաստատումը և Քրիստոնեության ընդունումը

Ավատատիրության ձևավորումը Հայաստանում

Հասարակական նոր հարաբերությունների հիմքում ընկած էր հողի մասնավոր սեփականությունը և կալվածատճրական հողատիրությունը։ Մասնավոր հողային կալվածքը կոչվում էր ավատ։ Այս բառից էլ ծագել է հասարակության «ավատատիրական» անվանումը։ Վաղ միջնադարում Հայաստանում կային հողատիրության մի քանի ձևեր։ Մեծ Հայքում մինչև 428թ. հողի գերագույն սեփականատերը թագավորն էր։ Նա էր ամենախոշոր հողատերը։ Հնուց եկող սեփականության ձևերից էր համայնական հողատիրությունը։ Համայնական հողերը բաժանված էին հարկեր վճարող մեծ ընտանիքների ՝ երդերի միջև։ Գյուղական համայնքները թագավորական գանձարանի հիմնական հարկատուներն էին։ Հարկերի գանձումը և ապրանքափոխանակությունը հիմնականում կատարվում էր բնամթերքով։ Թագավորից հետո խոշոր հողատերեր էին նախարարները ՝ բդեշխները, գործակալները և նախարարական տոհմի անդամները։ Հողային սեփականության ձևերից էր հորից որդուն անցնող ժառանգական հողը։ Այն կոչվում էր հայրենական։ Պետական պաշտոնյաներին, հատկապես զինվորականների ծառայության համար թագավորի շնորհած հողերը հայտնի էին պարգևականք անունով։ Առուվաճառքի ենթակա մասնավոր կալվածքները կոչվում էին գանձագին։ 4-րդ դարում Հայոց թագավորը հողեր էր շնորհում նրա եկեղեցուն։ Միջնադարում առաջացավ հողատիրության վանքապատկման ձևը։ Երկրի կենտրոնում ՝ Միջնաշխարհում էին արքունի հողային տիրույթները։ Արտաշատ մայրաքաղաքի գավառը կոչվում էր Ոստան Հայոց։ Այստեղ ապրում էին թագավորը, թագուհին և արքայորդիները։ Թագավորական ընտանիքի մյուս անդամները ՝ Արշակունի սեպուհները (արքայազները) նույնպես կալվածքներ ունեին։ Ավատատիրական հասարակությունում գոյություն ուներ ենթակայական համակարգ կամ աստիճանակարգություն։ Աստիճանագրի գլուխ կանգնած էր թագավորը։ Հաջորդը խոշոր նախարարներն էին ՝ բդեշխները, ապա ՝ գործակալ նախարարները։ Նախարարական տան գլխավորը կոչվում էր տեր կամ տանուտեր։ 5-րդ դարի վերջին Վահան Մամիկոնյանը պաշտոնապես դարձավ Հայաստանի արևելյան մասի կառավարիչը։ Մարզպանական Հայաստանը կոչվում էր Տանուտերական Հայաստան։ Ինչպես թագավորական, այնպես էլ նախարարական տոհմի հաջորդ աստիճանը սեպուհներն էին։ Նրանք կազմում էին աստիճանակարգության ստորին աստիճանը։ Վաղ ավատատիրական հասարակությունը բաժանված էր երկու դասի ՝ ազատների և անազատների։ Խոշոր ու միջին հողատեր ազնվականությունը ՝ նախարարները, եկեղեցական հոգևորականությունը, ինչպես նաև մանր ազնվականությունը պատկանում էր բարձր ազատների դասին։ Նրանք ունեին բազմաթիվ արտոնություններ։ Դրանցից էր հեծելազորում ծառայելու իրավունքը։ Անազատների դասը կազմում էին քաղաքացիները, առևտրականները, արհեստավորները, շինականները, ինչպես նաև քաղաքային ռամիկները։

Քրիստոնեության ընդունումը որպես պետական կրոն

Տրդատ 3-ի հրամանով Գրիգոր Պարթևը 13 տարի անցկացրել էր Խոր Վիրապի բանտում։ 3-րդ դարի վերջին Հռոմից Հայաստան էին փախել Հռիփսիմյան կույսերը։ Տրդատ 3-ի որոշմամբ նրանց մահապատժի էին ենթարկել։ Խոր Վիրապից դուրս գալուց հետո Գրիգորը սկսում է քրիստոնեության քարոզչությունը Հայաստանում։ Սուրբ Գրիգորի կոչով սկսում են կառուցել Հռիփսիմյան կայսերի վկայանները։ Գրիգոր Լուսավորչի տեսիլքում երևացել է Միածնի ՝ Քրիստոսի իջած տեղը, որտեղ և կանգնեցվել է խաչի նշանը։ Այստեղից էլ ծագել է Էջմիածին (Իջավ Միածին) անունը։ Հայաստանի բոլոր կողմերից Տրդատ 3-րդ Մեծի հրամանով նախարարները, ազատները, հայոց զորքը և գավառապետները հավաքվում են Վաղարշապատում և Գրիգոր Լուսավորչին կարգում որպես քահանայապետ։ Ս. Գրիգորը հայ նախարարների ուղեկցությամբ մեկնում է Կապադովկիայի Մաժակ-Կեսարիա քաղաքը, որտեղ եպիսկոպոսների ժողովը նրան ձեռնադրում է եպիսկոպոս։ Այնուհետև վերադառնում է Հայաստան։ Բագավանի Նպատ լեռան ստորին մասում։ Տրդատ Մեծը, Աշխեն թագուհին և հայոց զորքը մեծ պատիվներով դիմավորում են Գրիգոր Լուսավորչին։ Լուսաբացին նա արքունիքին, զոէքին և ժողովրդին Արածնիի ջրերում մկրտում է։ 301թ. քրիստոնեությունը առաջինը Հայաստանում հռչակվեց որպես պետական կրոն։ Հայաստանում քրիստոնեության ընդունումը որպես պետական կրոն ազգապահպան մեծ նշանակություն ունեցավ։ Դարեր շարունակ Հայ եկեղեցին եղել է ազգային միասնականության հոգևոր գրավականը։ Հայաստանում քրիստոնեության ընդունումից հետո պահպանվեցին հնուց եկող տոները և ծեսերը։ Դրանք դարձան ազգային եկեղեցական տոները ՝ Ամանորը, Տրնդեզը, Բարեկենդանը, Վարդավառը, Խաղողօրհներքը և այլն։ Մեծ վերելք ապրեց հայկական ճարտարապետությունը։ Նախաքրիստոնեական ճարտարապետության ոճերի համադրմամբ առաջացավ եկեղեցաշինությունը, ստեղծվեցին խաչքարեր։

English. Do we live to work or work to live?

There is a big debate around “working to live or living to work”; many people are not sure which one they should live by or which one is more efficient for their wellbeing and career in the long-run. The truth is, there is no right or wrong answer as to which is best because it is essentially how you have been brought up or how you feel you should spend your time.

Գրականություն․Դմիտրի Լիխաչով <<Նամակներ բարու և գեղեցիկի մասին>>


 Նամակներ
 բարու և գեղեցիկի մասին։ Դմիտրի Լիխաչով

Շատերը կարծում են, թե ինտելիգենտ մարդը նա է, ով շատ է կարդացել, ստացել լավ կրթություն (այն էլ` գերազանցապես հումանիտար), շատ է ճամփորդել, գիտի մի քանի լեզու:
Մինչդեռ` կարելի է ունենալ այս ամենն ու չլինել ինտելիգենտ, և կարելի է այս ամենին չտիրապետելով, մեծ առումով, այնուամենայնիվ, լինել ներքնապես ինտելիգենտ:
Ինտելիգենտությունը ոչ միայն գիտելիքների, այլև ուրիշին հասկանալու ունակության մեջ է: Այն դրսևորվում է հազար ու մի մանրուքի մեջ՝ հարգալից վիճելու ունակության, սեղանի շուրջ համեստ վարվեցողության, ուրիշին աննկատ (հենց աննկատ) օգնելու կարողության, բնության հանդեպ փայփայանքի, շրջակայքը չաղտոտելու, չաղտոտելու` աղբով, քնթուկներով, հայհոյանքով, հիմար գաղափարներով. այո, դա նույնպես աղբ է, այն էլ ինչպիսի՜:
Ես ճանաչել եմ ռուսական հյուսիսում գյուղացիների, որոնք իսկապես ինտելիգենտ էին: Նրանք իրենց տներում պահպանում էին զարմանալի մաքրություն, կարողանում էին գնահատել լավ երգերը, կարողանում էին պատմել եղելություններ, որոնք պատահել էին իրենց և ուրիշների հետ, ապրում էին կարգավորված կենցաղով, հյուրասեր էին ու բարյացակամ, հասկանալով էին վերաբերվում ուրիշի ցավին և ուրիշի ուրախությանը:
Ինտելիգենտությունը ունակություն է` ըմբռնելու, ապրումակցելու, այն համբերատար վերաբերմունք է աշխարհի ու մարդկանց հանդեպ։

Առաջադրանքներ

Ա․ Ո՞րն է հեղինակի ասելիքը։ Համաձա՞յն եք նրա հետ։ Հիմնավորե՛ք։
Բ․ Բացատրե՛ք հետևյալ միտքը, ,, Ինտելիգենտությունը ունակություն է` ըմբռնելու, ապրումակցելու, այն համբերատար վերաբերմունք է աշխարհի ու մարդկանց հանդեպ,,։

Գ․ Բնութագրե՛ք այս նամակի պատմող-հերոսին՝ ըստ նրա արտահայտած մտքերի։

Դ․ Փոխե՛ք նամակի վերնագիրը՝ հիմնավորելով Ձեր դրած վերնագիրը։

English


1. Mr. Brown said he had been watching TV the night before.
2. Sandy explained she had seen the accident at the corner of High Street.
3. Bob said they had had a wonderful time at Peter’s party.
4. The farmer said he hadn’t seen her.
5. Will and Tim said they had been very happy about the present.
6. Mr Jones said as a young boy he had collected stickers.
7. Peter reported they had played a lot of tennis the year before.
8. Mother said  she had a headache.
9. The Clarks told us they had driven right down to Athens the summer before.
10. Helen said she was watching the late-night show.
11. Peter said they had been interested in other countries.
12. Mr Cooper said he took his medicine regularly.
13. Mrs Miller said she didn’t feel better then.
14. Sarah said her father took her to school every day.
15. He said to the reporters he was a farmer in Cornwall.

2.
1. Mrs Jones told us her sister worked  in Manchester.
2. Paul said he felt terrible.
3. Sally said to the policeman they didn’t know the way to the police station.
4. Mrs Green said she heard strange noises in her garden every night.
5. Tom told me he met his friend on the way to school.
6. Mrs White said her children liked fish and chips.
7. Helen said the tickets for the show were very expensive.
8. The lady told me Mr O’Connor sold the best meat around there.
9. The children said they could watch TV every Saturday night.
10. Helen told me she had to help her mother in the kitchen every evening.
11. He told me he was looking for his key.
12. Mark said she liked something to drink.
13. They told us their car made such a noise.
14. My sister told me she was visiting her the following Monday.
15. Carol said he didn’t invite her to the party.

3.
1. She told him to shut the door.
2. He said he was going home then.
3. Sam asked her if she had got 20 pounds.
4. He wanted to know which picture was the most famous one.
5. She said she had been biking the day before.
6. He was told to fill in the form.
7. She said she was doing her homework.
8. They asked me if Paul had lost the match.
9. He told her not to call him before 7 o’clock.
10. Mother said to me she would buy that book for me.
11. Cathy asked me if the movie was interesting or boring.
12. She said to him she had invited him to her party.
13. They wanted to know when my birthday was.
14. Susan said she liked classical music.
15. She asked me where I had met her.

Քիմիա․Հալոգեններ

1. Ինչո՞ւ  են 7- րդ  խմբի  գլխավոր  ենթախմբի  տարրերին   անվանում  «հալոգեններ»,  ո՞ր  տարրերն  են  դրանք  բնութագրեք այդ տարրերը:
7-րդ խմբի հիմնական ենթախմբի տարրերը կոչվում են «հալոգեններ»։ Հալոգենները պարբերական համակարգի 17-րդ խմբի (VIIA) ոչ մետաղական տարրերի խումբ են։ Այս խմբի տարրերն են՝ ֆտորը (F), քլորը (Cl), բրոմը (Br), յոդը (I) և աստատինը (At):
Այս տարրերը ունեն որոշակի ընդհանուր բնութագրեր.
Հալոգեններն ունեն յոթ էլեկտրոն իրենց ամենավերջին էներգիայի մակարդակում, ինչը նրանց տալիս է մեկ էլեկտրոն ստանալու միտում՝ կայուն, լրիվ էլեկտրոնային կոնֆիգուրացիայի հասնելու համար: Սա նրանց դարձնում է բարձր ռեակտիվ:
Հալոգեններն ունեն բարձր էլեկտրաբացասականություն, ինչը նշանակում է, որ միացություններ ստեղծելիս նրանք ունեն էլեկտրոններ ներգրավելու և ձեռք բերելու ուժեղ միտում:
Իրենց տարրական վիճակում հալոգենները գոյություն ունեն որպես երկատոմային մոլեկուլներ (F2, Cl2, Br2, I2, At2), որտեղ նույն հալոգենի երկու ատոմները կապված են միմյանց:
Հալոգենները սենյակային ջերմաստիճանում ցուցադրում են մի շարք ֆիզիկական վիճակներ՝ գազերից (ֆտոր և քլոր) մինչև հեղուկ (բրոմ) և պինդ նյութեր (յոդ և աստատին): Դրանք նաև տարբերվում են գույնից՝ ֆտորը գունատ դեղին գազ է, քլորը՝ կանաչադեղնավուն գազ, բրոմը՝ կարմրավուն շագանակագույն հեղուկ, յոդը՝ մանուշակագույն պինդ, իսկ աստատինը՝ հազվադեպ դիտվող և բարձր ռադիոակտիվ տարր։
Հալոգենները շատ ռեակտիվ են և հեշտությամբ միացություններ են առաջացնում մետաղների հետ՝ ստեղծելով իոնային աղեր, որոնք հայտնի են որպես հալոգենիդներ: Օրինակ, նատրիումի քլորիդը (NaCl) սովորական հալոգենիդ է, որը ձևավորվում է նատրիումի և քլորի ռեակցիայի արդյունքում։
Որոշ հալոգեններ, ինչպիսիք են ֆտորը և քլորը, թունավոր են իրենց տարրական ձևերով: Այնուամենայնիվ, դրանց միացությունները էական դեր են խաղում տարբեր կենսաբանական գործընթացներում:
Հալոգենները կարող են տեղաշարժվել իրենց միացություններից, ընդ որում ավելի ռեակտիվ հալոգենը իր աղի լուծույթից տեղափոխում է ավելի քիչ ռեակտիվ հալոգեն:

2. Հալոգենները  ինչպիսի՞ միացությունների  ձևով  են տարածված  բնության մեջ,  գրեք  օրինակներ…
NaCl, Naf, CaCl2, KBr, Agl, HCl, PTFE, Քլորոֆիլը՝ բույսերի կանաչ պիգմենտը, որը պատասխանատու է ֆոտոսինթեզի համար, իր կենտրոնում պարունակում է մագնեզիում, և դրա կառուցվածքը ներառում է պորֆիրին օղակ՝ ազոտով, ջրածնով, ածխածնով և թթվածնով:

3. Ինչո՞ւ են  հալոգենները  համարվում  կենսական  տարրեր, թվարկեք  հալոգենների  միացությունների դերը  մարդու  օրգանիզմում….
Թեև հալոգենները սովորաբար չեն համարվում «կենսական տարրեր» այնպես, ինչպես էական տարրերը, ինչպիսիք են ածխածինը, ջրածինը, ազոտը, թթվածինը, ֆոսֆորը և ծծումբը, նրանք կարևոր դեր են խաղում մարդու մարմնի տարբեր կենսաբանական և ֆիզիոլոգիական գործընթացներում: Մարդու մարմնում հալոգեն միացությունների դերի մի քանի օրինակ.

Յոդ (I):
Յոդը վահանաձև գեղձի հորմոնների կարևոր բաղադրիչն է, ինչպիսիք են թիրոքսինը (T4) և տրիյոդթիրոնինը (T3): Այս հորմոնները առանցքային դեր են խաղում նյութափոխանակությունը կարգավորելու և նյարդային համակարգի զարգացման և աշխատանքի վրա ազդելու գործում:

Ֆտոր (F):
Ֆտորիդային միացությունները, ինչպիսիք են ատամի մածուկի մեջ հայտնաբերվածները և ավելացված ջրի պաշարներին, օգնում են կանխել ատամների քայքայումը՝ ամրացնելով ատամի էմալը և դարձնելով այն ավելի դիմացկուն բակտերիաների թթվային հարձակումներին:

Քլոր (Cl) և բրոմ (Br):
Ենթադրվում է, որ քլորը և բրոմը դեր են խաղում իմունային համակարգում՝ մասնակցելով հակամարմինների և իմունային պատասխանների արտադրությանը: Այնուամենայնիվ, կոնկրետ մեխանիզմները լիովին հասկանալի չեն:

Հակամանրէային գործողություն
Հալոգենները, հատկապես քլորը և յոդը, օգտագործվում են որպես ախտահանիչներ՝ բակտերիաների, վիրուսների և այլ միկրոօրգանիզմների ոչնչացման համար: Քլորը սովորաբար օգտագործվում է ջրի մաքրման համար, իսկ յոդը օգտագործվում է հակասեպտիկների համար:

Սննդանյութերի տեղափոխում
Սովորական կերակրի աղը, որը բաղկացած է նատրիումից և քլորից, կարևոր է մարմնում էլեկտրոլիտային հավասարակշռությունը պահպանելու համար: Նատրիումը շատ կարևոր է նյարդերի աշխատանքի, մկանների կծկումների և հեղուկի պատշաճ հավասարակշռության պահպանման համար:

Հալոգենացված Դեղագործություն
Հակաբիոտիկներ և հակասեպտիկներ. որոշ դեղագործական միջոցներ պարունակում են հալոգեններ, ինչպիսիք են քլորը կամ յոդը, որպեսզի ուժեղացնեն դրանց հակամանրէային հատկությունները: Օրինակ՝ որոշ հակաբիոտիկներ և հակասեպտիկներ օգտագործում են հալոգեններ՝ վարակների դեմ պայքարում դրանց արդյունավետությունը բարձրացնելու համար:

4. Գրեք   հալոգենների   ատոմների  բաղադրությունը   և  կառուցվածքը:
Ֆտոր (F):
Բաղադրությունը. ֆտորն ունի 9 էլեկտրոն։ Էլեկտրոնների կոնֆիգուրացիան 1s² 2s² 2p5 է:
Կառուցվածք. Ֆտորն իր տարրական ձևով երկատոմիկ է (F2), ինչը նշանակում է, որ այն գոյություն ունի որպես F-F մոլեկուլներ:

Քլոր (Cl):
Բաղադրությունը.
 քլորն ունի 17 էլեկտրոն։ Էլեկտրոնների կոնֆիգուրացիան 1s² 2s² 2p6 3s² 3p5 է:
Կառուցվածք. Ֆտորի նման, քլորն էլ իր տարրական ձևով երկատոմ է (Cl2): Այն կազմում է մեկ կովալենտային կապ երկու քլորի ատոմների միջև՝ յուրաքանչյուր ատոմից կիսելով մեկ էլեկտրոն։

Բրոմ (Br):
Բաղադրությունը.
 բրոմն ունի 35 էլեկտրոն։ Էլեկտրոնների կոնֆիգուրացիան 1s² 2s² 2p6 3s² 3p6 4s² 3d¹0 4p5 է:
Կառուցվածք. Բրոմը նաև երկատոմիկ է իր տարերային ձևով (Br2): Այն կազմում է մեկ կովալենտային կապ երկու բրոմի ատոմների միջև՝ յուրաքանչյուր ատոմից կիսելով մեկ էլեկտրոն։

Յոդ (I):
Բաղադրությունը. յոդն ունի 53 էլեկտրոն։ Էլեկտրոնների կոնֆիգուրացիան 1s² 2s² 2p6 3s² 3p6 4s² 3d¹0 4p6 5s² 4d10 5p5 է:
Կառուցվածք. Յոդն իր տարրական ձևով երկատոմ է (I2), որը ձևավորում է մեկ կովալենտային կապ երկու յոդի ատոմների միջև՝ յուրաքանչյուր ատոմից մեկ էլեկտրոն կիսելով:

Աստատին (At):
Բաղադրությունը. Աստատինը ռադիոակտիվ տարր է, և նրա ամենակայուն իզոտոպն ունի 85 էլեկտրոն:
Կառուցվածքը. Ինչպես մյուս հալոգենները, ակնկալվում է, որ աստատինը իր տարրական վիճակում ձևավորում է երկատոմային մոլեկուլներ (At2): Այնուամենայնիվ, իր սակավության և ռադիոակտիվության պատճառով նրա հատկությունները ավելի քիչ են ուսումնասիրված այլ հալոգենների համեմատ։

5. Ինչպիսի՞  վալենտականություն  և   օքսիդացման      աստիճան  են  ցուցաբերում  քլորը  միացություններում, գրեք  օրինակներ…
Քլորը սովորաբար ցուցադրում է 1 վալենտություն և կարող է ցույց տալ միացություններում օքսիդացման տարբեր աստիճաններ: Քլորի օքսիդացման ամենատարածված վիճակներն են -1, 0, +1, +3, +5 և +7: Ահա քլորի միացությունների օրինակներ տարբեր օքսիդացման վիճակներով.

Քլորի գազ (Cl2):
Օքսիդացման վիճակ՝ 0
Վալենտություն՝ 1:

Հիդրոքլորային թթու (HCl):
Օքսիդացման վիճակ՝ -1
Վալենտություն՝ 1:

Քլորը նատրիումի քլորիդում (NaCl):
Օքսիդացման վիճակ՝ -1
Վալենտություն՝ 1:

Քլորը նատրիումի հիպոքլորիտում (NaClO)
Օքսիդացման վիճակը՝ +1
Վալենտություն՝ 1:

Քլորը քլորի երկօքսիդում (ClO2):
Օքսիդացման վիճակ՝ +4, -1
Վալենտություն՝ 2:

Քլորը պերքլորային թթուում (HClO4).
Օքսիդացման վիճակ՝ +7, -2
Վալենտություն՝ 1:

6. Թվարկեք   հալոգեն  պարզ  նյութերի  ֆիզիկաքիմիական  հատկությունները:
Պարզ հալոգեն նյութերը վերաբերում են հալոգենների տարրական ձևերին, որոնք ներառում են ֆտոր (F2), քլոր (Cl2), բրոմ (Br2), յոդ (I2) և աստատին (At2): Ահա մի քանի ֆիզիկաքիմիական հատկություններ, որոնք սովորաբար կապված են այս պարզ հալոգեն նյութերի հետ.

Ֆիզիկական վիճակ
Ֆտոր (F2) և քլոր (Cl2)՝ գազեր սենյակային ջերմաստիճանում և ճնշման տակ:
Բրոմ (Br2): Հեղուկ սենյակային ջերմաստիճանում, հստակ կարմրավուն շագանակագույն գույնով:
Յոդ (I2): Պինդ է սենյակային ջերմաստիճանում՝ ձևավորելով փայլուն մանուշակագույն-սև բյուրեղներ:
Աստատին (At2): Աստատինը սովորաբար համարվում է ասատին (I) և աստատին (V), և նրա ֆիզիկական վիճակը կարող է տարբեր լինել: Այն հաճախ համարվում է հալոգեն, բայց շատ հազվադեպ է և շատ ռադիոակտիվ:

Հալման և եռման կետերը
Ֆտոր (F2) և քլոր (Cl2): Ունեն ցածր հալման և եռման ջերմաստիճան սենյակային ջերմաստիճանում իրենց գազային բնույթի պատճառով:
Բրոմ (Br2): Ունի ցածր հալման կետ, բայց ավելի բարձր եռման կետ՝ համեմատած ֆտորի և քլորի հետ, ինչը թույլ է տալիս այն գոյություն ունենալ որպես հեղուկ սենյակային ջերմաստիճանում:
Յոդ (I2): Ունի հալման և եռման ավելի բարձր ջերմաստիճան՝ համեմատած բրոմի հետ, որն առկա է որպես պինդ սենյակային ջերմաստիճանում:

Գույն
Ֆտոր (F2)՝ գունատ դեղին գազ:
Քլոր (Cl2)՝ կանաչադեղնավուն գազ:
Բրոմ (Br2)՝ կարմիր շագանակագույն հեղուկ:
Յոդ (I2): Մանուշակագույն-սև պինդ:

Լուծելիություն
Ֆտոր (F2) և քլոր (Cl2): Ջրում շատ լուծելի են՝ առաջացնելով թթվային լուծույթներ:
Բրոմ (Br2): Մի փոքր լուծելի է ջրում, բայց ավելի լուծվող օրգանական լուծիչներում:
Յոդ (I2): Ջրում չլուծվող, բայց օրգանական լուծիչներում լուծվող՝ առաջացնելով մանուշակագույն լուծույթ:

Ռեակտիվություն
Ֆտոր (F2): Բարձր ռեակտիվ, հաճախ համարվում է հալոգեններից ամենաակտիվը:
Քլոր (Cl2): Ռեակտիվ, բայց ավելի քիչ, քան ֆտորը:
Բրոմ (Br2): Ավելի քիչ ռեակտիվ, քան քլորը և ֆտորը:
Յոդ (I2): Հալոգենների մեջ ամենաքիչը ռեակտիվ է նորմալ պայմաններում:

Էլեկտրոնեգատիվություն
Ֆտոր (F2): Հալոգենների մեջ ամենաբարձր էլեկտրաբացասականությունը:
Քլոր (Cl2): Բարձր էլեկտրաբացասականություն:
Բրոմ (Br2): Ավելի ցածր էլեկտրաբացասականություն, քան քլորը:
Յոդ (I2)՝ հալոգենների մեջ ամենացածր էլեկտրաբացասականությունը:

Կապակցում
Ձևավորում են երկատոմային մոլեկուլներ. Բոլոր հալոգենները ձևավորում են երկատոմային մոլեկուլներ իրենց տարերային վիճակներում (F2, Cl2, Br2, I2):

7. Որտե՞ղ  են  կիրառում   քլորը   և  նրա  միացությունները:
Քլորը և նրա միացությունները ունեն կիրառման լայն շրջանակ տարբեր ոլորտներում՝ իրենց յուրահատուկ քիմիական հատկությունների շնորհիվ: Քլորի և նրա միացությունների ընդհանուր օգտագործումից մի քանիսը ներառում են.

Ջրի բուժում
Քլորը լայնորեն օգտագործվում է որպես ախտահանիչ՝ խմելու ջրի և կեղտաջրերի մաքրման կայաններում բակտերիաների, վիրուսների և այլ միկրոօրգանիզմների ոչնչացման համար: Այն օգնում է ապահովել ջրի մատակարարման անվտանգությունն ու խմելու հնարավորությունը:

Լողավազանի ախտահանում
Քլորի միացությունները, ինչպիսիք են նատրիումի հիպոքլորիտը և կալցիումի հիպոքլորիտը, սովորաբար օգտագործվում են լողավազանները ախտահանելու և ջրի որակը պահպանելու համար:

Սպիտակեցնող նյութեր
Քլորի միացությունները, ներառյալ քլորի գազը, նատրիումի հիպոքլորիտը (սպիտակեցնող նյութ) և քլորի երկօքսիդը, օգտագործվում են որպես սպիտակեցնող նյութեր ցելյուլոզայի և թղթի արդյունաբերության, տեքստիլի և տարբեր քիմիական նյութերի արտադրության մեջ:

ՊՎՔ (պոլիվինիլքլորիդ) արտադրություն
Քլորը հիմնական բաղադրիչն է ՊՎՔ-ի արտադրության մեջ, որը բազմակողմանի պլաստիկ է, որը լայնորեն օգտագործվում է շինարարության, խողովակների, էլեկտրական մալուխների և այլ ծրագրերում:

Քիմիական Արտադրություն
Քլորն օգտագործվում է որպես ռեակտիվ տարբեր քիմիական նյութերի, այդ թվում՝ լուծիչների, թունաքիմիկատների, հերբիցիդների և դեղագործական նյութերի արտադրության մեջ:

Քլորացված լուծիչների արտադրություն
Քլորացված լուծիչները, ինչպիսիք են ածխածնի տետրաքլորիդը և տրիքլորէթիլենը, օգտագործվում են արդյունաբերական գործընթացներում, ինչպիսիք են մաքրումը և յուղազերծումը:

Քլորֆտորածխածինների (CFCs) արտադրություն
Թեև CFC-ների օգտագործումը աստիճանաբար դադարեցվել է օզոնային շերտի վրա դրանց ազդեցության պատճառով, դրանք ժամանակին լայնորեն օգտագործվում էին որպես սառնագենտներ և շարժիչներ աերոզոլային արտադրանքներում:

Ախտահանումը առողջապահության ոլորտում
Քլորի վրա հիմնված ախտահանիչները և հակասեպտիկները օգտագործվում են առողջապահական հաստատություններում՝ բժշկական սարքավորումները, մակերեսները և որպես վերքերի խնամքի միջոցների բաղադրիչ մանրէազերծելու համար:

Օրգանական սինթեզ
Քլորի միացություններն օգտագործվում են օրգանական սինթեզի ռեակցիաներում՝ քլորի ատոմները տարբեր օրգանական մոլեկուլների մեջ ներմուծելու համար։

Դեղագործություն
Քլորն օգտագործվում է որոշ դեղագործական նյութերի սինթեզում, և քլորի միացությունները կարող են լինել ակտիվ բաղադրիչներ կամ միջանկյալներ դեղագործական արտադրության մեջ:

Սննդի վերամշակում
Քլորի միացություններն օգտագործվում են սննդի արդյունաբերության մեջ սննդի վերամշակման սարքավորումները մաքրելու և ախտահանելու, ինչպես նաև սննդի պատրաստման տարածքների մակերեսները մաքրելու համար:

8. Որտե՞ղ  են  կիրառում աղաթթուն  և  նրա  աղերը, ի՞նչ  է  ժավելաջուրը…,  ի՞նչ  է  քլորակիրը…
1. Հիդրոքլորային թթու (HCl) և դրա աղերը.. 
Հիդրոքլորային թթուն օգտագործվում է տարբեր արդյունաբերական գործընթացներում, ինչպիսիք են թթու դնելը և մետաղական մակերեսները մաքրելը, կաթսաներից կեղևը հեռացնելը և տարբեր քիմիական նյութերի արտադրության մեջ:
Քիմիական արտադրություն. այն սովորական ռեագենտ է տարբեր քիմիական նյութերի, ներառյալ դեղագործական, ներկանյութերի և պարարտանյութերի սինթեզում:
pH-ի վերահսկում. հիդրոքլորային թթուն օգտագործվում է ջրի մաքրման գործընթացներում pH-ը կարգավորելու համար, ներառյալ խմելու և կեղտաջրերի մաքրումը:

Քլորիդ աղեր (օրինակ՝ նատրիումի քլորիդ).
Սովորական աղը (նատրիումի քլորիդ) օգտագործվում է որպես համեմունք և կոնսերվանտ սննդի արդյունաբերության մեջ:
Սառույցը. նատրիումի քլորիդը կիրառվում է որպես ճանապարհային աղ՝ ճանապարհներին և մայթերին սառույցը և ձյունը հալեցնելու համար:
Քլորիդային աղերն օգտագործվում են տարբեր քիմիական նյութերի, այդ թվում՝ նատրիումի հիդրօքսիդի և քլորի արտադրության մեջ:

2. Քլորացված ջուր
Քլորացված ջուրը վերաբերում է ջրին, որը մշակվել է քլորով կամ քլորի միացություններով՝ այն ախտահանելու համար: Այս բուժումը սպանում կամ ապաակտիվացնում է բակտերիաները, վիրուսները և այլ միկրոօրգանիզմները՝ ջուրն անվտանգ դարձնելով սպառման համար:
Լողավազաններ. քլորը սովորաբար օգտագործվում է լողավազանի ջուրը ախտահանելու համար՝ կանխելով վնասակար միկրոօրգանիզմների աճը:

9. Կարելի՞ է  խմելու   ջուրը   ախտահանել  քլորով, պատասխանը  հիմնավորեք…
Այո, խմելու ջուրը կարող է արդյունավետ կերպով ախտահանվել քլորով, և այս մեթոդը լայնորեն կիրառվում է ջրի մաքրման համար ամբողջ աշխարհում: Քլորը հզոր ախտահանիչ է, որն օգնում է վերացնել կամ ապաակտիվացնել ջրում առկա վնասակար միկրոօրգանիզմները՝ դարձնելով այն անվտանգ մարդկանց օգտագործման համար:
Մի քանի պատճառներ, որոնք արդարացնում են խմելու ջրի ախտահանման համար քլորի օգտագործումը.

Մանրէաբանական ինակտիվացում
Քլորը շատ արդյունավետ է մի շարք միկրոօրգանիզմների, այդ թվում՝ բակտերիաների, վիրուսների և մակաբույծների ակտիվացման համար: Այն խաթարում է նրանց բջջային թաղանթները և կենսաքիմիական պրոցեսները՝ կանխելով դրանք ջրային հիվանդություններ առաջացնելուց:

Մնացորդային ախտահանում
Քլորն ապահովում է մնացորդային ախտահանում, ինչը նշանակում է, որ այն մնում է ջրի բաշխման համակարգում, որպեսզի շարունակի կանխել միկրոօրգանիզմների աճը: Սա շատ կարևոր է ջրի անվտանգության պահպանման համար, երբ այն անցնում է մաքրման կայանից դեպի սպառողներ:

Եվ այլն….

10. Աղաթթվի  ո՞ր  աղի  0.9%-֊անոց  ջրային  լուծույթն  է  կոչվում «ֆիզիոլոգիական         լուծույթ»:   1 կգ   ֆիզիոլոգիական  լուծույթ  պատրաստելու  համար   քանի՞ գրամ        աղ  և  ջուր  պետք  է  վերցնել:
1000 գրամի 0,9%-ը  = 9 գրամ է։
1000 գրամ – 9 գրամ = 991 գրամ։
1 կգ (1000 գրամ) ֆիզիոլոգիական աղի պատրաստման համար անհրաժեշտ կլինի 9 գրամ աղ և 991 գրամ ջուր։

Գրականություն․ Դմիտրի Լիխաչով. Նամակներ բարու և գեղեցիկի մասին

Շատերը կարծում են, թե ինտելիգենտ մարդը նա է, ով շատ է կարդացել, ստացել լավ կրթություն (այն էլ` գերազանցապես հումանիտար), շատ է ճամփորդել, գիտի մի քանի լեզու:
Մինչդեռ` կարելի է ունենալ այս ամենն ու չլինել ինտելիգենտ, և կարելի է այս ամենին չտիրապետելով, մեծ առումով, այնուամենայնիվ, լինել ներքնապես ինտելիգենտ:
Ինտելիգենտությունը ոչ միայն գիտելիքների, այլև ուրիշին հասկանալու ունակության մեջ է: Այն դրսևորվում է հազար ու մի մանրուքի մեջ՝ հարգալից վիճելու ունակության, սեղանի շուրջ համեստ վարվեցողության, ուրիշին աննկատ (հենց աննկատ) օգնելու կարողության, բնության հանդեպ փայփայանքի, շրջակայքը չաղտոտելու, չաղտոտելու` աղբով, քնթուկներով, հայհոյանքով, հիմար գաղափարներով. այո, դա նույնպես աղբ է, այն էլ ինչպիսի՜:
Ես ճանաչել եմ ռուսական հյուսիսում գյուղացիների, որոնք իսկապես ինտելիգենտ էին: Նրանք իրենց տներում պահպանում էին զարմանալի մաքրություն, կարողանում էին գնահատել լավ երգերը, կարողանում էին պատմել եղելություններ, որոնք պատահել էին իրենց և ուրիշների հետ, ապրում էին կարգավորված կենցաղով, հյուրասեր էին ու բարյացակամ, հասկանալով էին վերաբերվում ուրիշի ցավին և ուրիշի ուրախությանը:
Ինտելիգենտությունը ունակություն է` ըմբռնելու, ապրումակցելու, այն համբերատար վերաբերմունք է աշխարհի ու մարդկանց հանդեպ։

Առաջադրանքներ

1․ Ո՞րն է հեղինակի ասելիքը։ Համաձա՞յն եք նրա հետ։ Հիմնավորե՛ք։
Ըստ հեղինակի ինտելիգենտությունը կրթություն ստացած լինելու, բազմաթիվ գրքեր կարդալու, շատ լեզուների տիրապետելու մեջ չէ։ Մարդտ ինտելիգենտ է իր պահվածքով և վարվեցողությամբ՝ մարդկանց և բնության հանդեպ։

2․ Բացատրե՛ք հետևյալ միտքը, ,Ինտելիգենտությունը ունակություն է` ըմբռնելու, ապրումակցելու, այն համբերատար վերաբերմունք է աշխարհի ու մարդկանց հանդեպ,,։
Մարդու ինտելիգենտությունը երևում է այն ժամանակ, երբ նա կարողանում է մտնել դիմացինի դրության մեջ, հասկանալ նրան և աննկատ օգնել։

3․ Բնութագրե՛ք այս նամակի պատմող-հերոսին՝ ըստ նրա արտահայտած մտքերի։
Իմ պատկերացումներով՝ համեստ, հարգալից , խաղաղ, ճշմարիտ, ըմբռնող, ապրումակցող։

4․ Փոխե՛ք նամակի վերնագիրը՝ հիմնավորելով Ձեր դրած վերնագիրը։

Երջանիկ ապրելու հասարակ կանոններ։
Աշխարհիկ կյանքի կանոնները։
Ինչ է իրական ինտելիգենտությունը։

Հայոց պատմություն․ Հին հայաստանի մշակույթը

ա. Հայկական առասպելներն ու վիպերգերը
Առասպելներն Աստվածների, սրբազան վայրերի, նախնիների ու հերոսների մասին ստեղծված հնագույն ավանդապատումներ են։ Դրանք հաճախ ունենում են ոչ իրական, չափազանցված դրվագներ։ Մեզ են հասել բազմաթիվ առասպելներ ՝ աստվածների, երկնքի ու երկրի, ժամանակի, լույսի ու խավարի, արևի, լուսնի և աստղերի մասին։ Շատ առասպելներ պատմում են Հայոց աշխարհի լեռների, գետերի ու բնակավայրերի մասին։ Առասպելների մի խումբ էլ նվիրված է մեր ժողովրդի նախնիներին ու մեծ հերոսներին։ Դրանց մեծ մասը մեզ է հասել Մովսես Խորենացու «Հայոց պատմության» շնորհիվ։ Հայության ամենասիրելի ավանդավեպերից է «Հայկ և Բել» դիցավեպը։ Ըստ դրա ՝ Հայկն առաջին մեծ աստվածներից մեկի որդին էր։ Նա պայքարի դուրս եկավ բռնակալ Բելի դեմ, ով ձգտում էր տիրել համայն աշխարհին։ Պայքարը ավարտվեց Հայկի հաղթանակով։ Հայկը դարձավ Հայոց պետության հիմնադիրը և ստեղծեց հայկական օրացույցը։ Հայկի ժառանգներից էր ՝ Տորք Անգեղը։ Տորք Անգեղի առասպելը պատմում է նրա հայրենասիրության, անկրկնելի ուժի և քաջության մասին։ «Արա Գեղեցիկ և Շամիրամը» փառաբանվում է Հայկազուն Արայի հավատարմությունը։ Նա չի գայթակղվում այլ երկրի հարստություններով և օտար թագուհով, այլ նախընտրում է սեփական երկիրն ու հարազատ ընտանիքը։ Ի տարբերություն առասպելների ՝ վիպերգերը հիմնականում իրապատմում են, այսինքն հիմնված են պատմական հավաստի դեպքերի վրա։ Օրինակ ՝ «Տիգրան և Աժդահակ» վիպերգը նվիրված է Ք.ա. 6-րդ դարի պատմական իրադարձություններին։ Հայոց արքա Տիգրան Երվանդյանը դաշնակցեց պարսից արքա Կյուրոս Մեծի հետ և միասին տապալեցին Մարաստանի արքա Աժդահակին ու նրա տերությանը։ Տիգրան արքային վիպերգում բնորոշ էին ՝ հզորությունը և հոգատարությունը։ «Երվանդ և Արտաշես» վիպերգում ներկայացվում է, թե ինչպես է նա փրկվել Սմբատ Բագրատունուց և հետագայում Երվանդ վերջինից խլել է գահը։ «Արտաշես և Սաթենիկ» վիպերգում հյուսիսց ալանները արշավում են Հայաստան։ Արտաշես արքան հաղթում է նրանց ՝ գերի վերցնելով նաև ալանների արքայորդուն։ Այդ ժամանակ ալանների արքայադուստր Սաթենիկը Կուր գետի հանդիպակաց ափից դիմում է Արտաշեսին ՝ խնդրելով ազատել իր եղբորը։ Արտաշեսը սիրահարվում է Սաթենիկին և խնդրում է նրա ձեռքը, բայց ալանների արքան մերժում է ՝ նշելով, որ Արտաշեսն ի վիճակի չի լինի վճարել այն մեծ գլխագինը, որը, ալանների սովորույթի համաձայն պետք է վճարեր փեսան հարսի համար։ Զայրացած նման պատասխանից ՝ Արտաշեսը խնդիրը լուծում է քաջին վայել պատվախնդությամբ։ Հայոց արքան ամուսնանում է Սաթենիկի հետ։ Տեղի է ունենում արքայական շքեղ հարսանիք, որի ժամանակ արքայի վրա ոսկի, իսկ հարսի վրա մարգարիտ էին շաղ տալիս։

բ. Հայոց նախաքրիստոնեական հավատքը
Հնում մարդիկ պաշտում էին բազմաթիվ աստվածությունների: Երբ ցեղերը միավորվելով ստեղծեցին առաջին պետական կազմավորումները, նրանք «միավորեցին» նաև իրենց աստվածներին: Կրոնի այդ տեսակը կոչվում է բազմաստվածություն (հայտնի է նաև հեթանոսություն անունով)։

Տվյալ պետության մեջ պաշտվող աստվածների համախումբը կոչվում էր դիցարան (հին հայերենում «դիք» նշանակում էր «աստվածներ», իսկ «դից»` «աստվածների»):

Արատտայի երկրի հովանավոր աստվածն էր Հայկը, որ համարվում էր արարչագործ Հայա աստծո որդին։ Հայկի անունով էր կոչվում երկնքի ամենապայծառ համաստեղությունը` Օրիոնը: Հայկական ավանդազրույցի համաձայն` Հայկն իր որդիների ու դուստրերի անուններով է կոչել կենդանակերպի (զոդիակի) 12 համաստեղությունները:

Բազմաստվածության դարաշրջանի ավարտից հետո Հայկը մեծարվել է իբրև մեր ազգի նախնի նահապետ և շատ սիրված է ու մեծարվում է մինչև այսօր: Վանի թագավորության դիցարանն արձանագրված է Մհերի դռան վրա: Այն կազմված է եղել 35 աստվածներից և 35 դիցուհիներից։ Դիցարանը գլխավորում էին երեք գերագույն աստվածները: Աստվածների հայր Խալդին համարվում էր երկնքի ու երկրի, տիեզերքի արարիչը: Աստվածներից բացի` երկրպագվում էին շուրջ 30 սրբություններ:

Վանի թագավորությունից հետո ձևավորվում է նոր դիցարան: Քրիստոնեության ընդունման նախօրյակին հայոց դիցարանը ներկայանում է հետևյալ տեսքով։ Դիցարանը ղեկավարում էր Արամազդը, որին պաշտում էին իբրև արարիչ երկրի և երկնքի: Նա բարօրություն, լիություն, արիություն շնորհող էր:

Չափազանց սիրված էր Մայր դիցուհի Անահիտը, որին մեծարում էին «Ոսկեմայր» տիտղոսով։ Նա համարվում էր Հայոց աշխարհի փառքն ու սնուցողը, բոլոր բարիքների շնորհատուն, երկրի ու մայրաքաղաքի պահապան հովանավորը:

Ռազմի և քաջության աստվածն էր Վահագնը: Նրա կինը` Աստղիկ դիցուհին, երկնային լույսի, սիրո և գեղեցկության աստվածուհին էր, որին էլ նվիրված է Վարդավառի տոնը:

Սիրված դիցուհի էր Նանեն` մայրության և ընտանիքի պահապան դիցուհին:

Արեգ-Միհրն արեգակի, լույսի և արդարության աստվածն էր: Հայերը երկրպագում էին նաև Տիր աստծուն, որը գրի և գրականության, արվեստի ու գիտության հովանավորն էր: Հայերը հնուց աչքի են ընկել հյուրասիրությամբ։ Մեր դիցարանում իր տեղն ուներ հյուրընկալության Վանատուր աստվածը:

Հելլենիզմի դարաշրջանում հայոց աստվածները համապատասխանեցվել են հունականների հետ (Արամազդ-Զևս, Անահիտ–Արտեմիս, Վահագն Հերակլես, Աստղիկ–Ափրոդիտե, Արեգ–Միհր–Հելիոս, Տիր-Ապոլոն և այլն): Սակայն օտար աստվածների ոչ անունները, ոչ էլ պաշտամունքը մեր ժողովրդի մեջ չեն տարածվել։

Հայոց հին հավատքի ամենաբնորոշ գիծն այն է, որ մեր ժողովուրդը չի պաշտել չար կամ չարագործ աստվածների: Մեր նախնիները երկրպագել են միայն բարին, լուսավորը, ընտանիքը, գիտությունը, արվեստը և այլ բարիքներ։

գ.  Գրավոր մշակույթը /բանավոր, էլ․ դասագիրք, էջ 155-169, նաև այլ աղբյուրներ/.
405թ.-Մաշտոցյան գրերի ստեղծում Հույն պատմիչ Փիլոստրատոս-վկայոըմ է Արշակ Ա արքայի ժամանակ օգտագործված հայկական գրերի մասին։ (34-35թթ.) 235թ.-ժամանակագրություն, հույն պատմիչ. հայերին դասում է սեփական գիր ունեցող ժողովուրդների շարքում։ Ագաթանգեղոս-վկայում է հայկական նշանագրերի, նախաքրիստոնեական Հայաստանում դպրության Տիր Աստծո պաշտամունքի մասին:
Մովսես Խորենացի (5րդ դարի պատմիչ, պատմահայր)-տեղեկացնում է, որ 2-3րդ դարերում Բարձր Հայքի Անի ամրոցում պահվում էր մեհենական պատմագրության դիվանը(արխիվ): Օտար լեզուների կիրառումը-պարսկերեն, էլամերեն, ասորերեն, հունարեն, բաբելոներեն, արամերեն և այլն։ Հայկական մեհենագրություն- մեհյանների՝ տաճարների գիր, սրբազան գիր, մի քանի հարյուր նշաններից բաղկացած գրային համակարգ։ Ունեցել են պատկերների տեսք, կոչվել են պատմերանշաններ( օրինակ եգիպտական հիերոգլիֆները)։
Վանի թագավորության մեհենագրություն – 300 նշան, որոնք գրվել են աջից ձախ և վերից վար ուղղություններով։ Հայաստանում կիրառված օտար գրահամակարգերը- խեթա-լուվիական հիերոգլիֆներ, ասուրա-բաբելական սեպագիր, ուրարտական սեպագիր։ Հին Հայաստանում կիրառվել է երկու այբուբեն՝ հունական և արամեական։

Նկարագրե՛ք Հայոց դիցարանը Քրիստոնեության ընդունման նախօրյակին:
Քրիստոնեությունից առաջ հայոց դիցարանը այսպիսինն էր․ Արամազդը՝ աստվածն է աստվածների, արարիչը երկրի և երկնքի։ Նրան էր նաև վերագրվում լիության, առատության, բարօրության աստծու դերը։ Իր քույրը կամ կինն էր Անահիտը՝ բերրիության, մայրության, ամեն բարիք շնորհող աստվածուհին՝ Ոսկեմայրը։ Նա նաև պաշտպանում էր երկիրը և մայրաքաղաքը։ Աստվածներից էր Վահագնը ում մասին կա առասպել, թե ինչպես է նա սպանում վիշապին և փրկում երկիրը։ Այս առասպելից արդեն կարելի էր ենթադրել, որ նա պատերազմի, կայծակի, քաջության աստվածն է։ Աստվածուհիներն են Նանեն՝ իմաստնության և ռազմի, Աստղիկը՝ գեղեցկության և սիրո և Ծովինարը՝ ջրերի ու ծովերի։ Ըստ որոշ աղբյուրների Աստղիկը Վահագնի կինն, սակայն կա նաև պնդում, որ դա Հելլենիզմից մնացած մասնիկ է։

Գրականություն․ Գարունը գրականության մեջ և արվեստում։

Վան Գոգ «Դաշտ հիրիկներով Արլի մոտ»


Վինսենթ վան Գոգ. Orange Blossoms (1890) Վան Գոգի թանգարան

Գարուն (Ծաղկած պտղատու ծառեր), Կլոդ Մոնե (1873)

Ձկնորսություն գարնանը, Պոնտ դե Կլիշի (Ասնիեր), Վինսենթ Վան Գոգ (1887)

Լուի Կոմֆորտ Թիֆանի, Խոակին Սորոլա, (1911)

Գարուն, Dame Laura Knight (1916–20)

Создайте подобный сайт на WordPress.com
Начало работы